@INBOOK{Skorupska-Raczyńska2023:i7474,
	author="{Skorupska-Raczyńska, Elżbieta}",
	title="{Językowo-kulturowy obraz kata w polszczyźnie}",
	year="2023",
	type="rozdział w monografii naukowej",
	language="pl",
	booktitle="{Dziedzictwo kulturowe regionu pogranicza. T. X}",
	publisher="{Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim}",
	pages="197--217",
	url="http://cwn.ajp.edu.pl/2024/01/198/",
	keywords="leksyka; frazeologia; historia języka; językowy obraz świata; dziedzictwo kulturowe; lexis; phraseology; history of language; linguistic picture of the world; cultural heritage; лексика; фразеологія; історія мови; мовна картина світу; культурна спадщина",
	abstract="{Kat jako wykonawca i egzekutor wyroków śmierci, wygnania, publicznej chłosty –
od początków funkcjonowania tej instytucji na terenach etnicznie polskich – był zwią197zany z zarządem miejskim. Działał szybko i sprawnie, wykorzystując do pomocy swoich
pachołków. Był ze względu na kontakt ze złem i śmiercią postacią pograniczną, otoczoną
swoistym tabu, choć dawniej nie anonimową. Przypisywane mu specyficzne cechy, jak bez
względność, bezduszność i okrucieństwo stały się podstawą generalizacji semantycznej i ich
przeniesienia na kolejne jednostki leksykalne, konceptualizujące diabła, tyrana i oprawcę.
Wraz z prawnym zniesieniem kary śmierci w kulturze polskiej przestała również
działać instytucja kata – urzędowego egzekutora; niejako w zamian rozrosły się pojęcia kata
przyporządkowane polityce, władzy i relacjom interpersonalnym – społecznym i prywatnym.
Katem w tym rozumieniu okazuje się osoba dla otoczenia zarówno znana środowiskowo,
jak i anonimowa społecznie, ciemiężąca i poniżająca współpracowników (jako karmiący
się ich lękiem i cierpieniem mobber), czy też najbliższych (jako oprawca domowy). Bywa
znana publicznie, medialnie; jest politykiem, przywódcą, działającym na pograniczu prawa
bądź przekraczającym jego granice i bezwzględnie je łamiącym.
Współcześnie kat identyfikowany jest z głównie szeroko pojętym oprawcą, którego konceptualizuje kilkadziesiąt określeń, jak np.: barbarzyńca, degenerat, dręczyciel, gnębiciel,
krwiożerca, krzywdziciel, mściciel, odwetowiec, okrutnik, potwór, prześladowca, rewanżysta, sadysta, zbrodniarz, zwyrodnialec itp. Jego antonimem jest męczennik – jako osoba
pokrzywdzona i ofiara (agresji, gwałtu, napadu, przestępstwa, szantażu, wojny, wypadku),
jako ranny, jeniec bądź zakładnik, ale też bohater i bojownik występujący w obronie swoich
bliskich, rodziny czy ojczyzny, wreszcie prawa i praworządności, szczególnie istotnych na
szeroko pojętym pograniczu.}",
}